Stress en verslaving

Een glas wijn na een zware dag, een joint om in slaap te komen, een kalmeringspil tegen de onrust. Stress en verslaving hebben veel met elkaar te maken: spanning lokt gebruik uit en gebruik geeft nieuwe spanning. Herken je dat bij jezelf of bij iemand om je heen? Dan kan het helpen om te snappen hoe die cirkel werkt en vooral hoe je hem doorbreekt.

Stress hoort bij het leven. Een deadline, vervelend gesprek of drukte thuis: iedereen krijgt met spanning te maken en dat is niet meteen een probleem. Je lichaam is er zelfs op gebouwd om zulke korte pieken op te vangen. Daarna heeft het wel rust nodig om te herstellen.

Stress is de reactie van je lichaam op spanning of druk. Zodra je hersenen druk of gevaar waarnemen, maken ze stresshormonen aan: adrenaline en cortisol. Die stofjes zetten je lichaam in de actiestand. Je hart klopt sneller, je ademhaling versnelt en spieren spannen zich aan. Zo kun je snel reageren als dat nodig is. Kortdurende stress is dus nuttig en helpt je presteren, bijvoorbeeld tijdens een examen of een sollicitatiegesprek.

Het verschil tussen gezonde en ongezonde stress zit niet in de spanning zelf, maar in het herstel erna. Gezonde stress hoort bij een duidelijke aanleiding en zakt weg zodra die voorbij is: na een examen ontspant je lichaam bijvoorbeeld vanzelf weer. Ongezonde stress blijft hangen, ook als er niets meer aan de hand is. Je wordt al gespannen wakker, een vrij weekend knapt je niet meer op en je lichaam blijft stresshormonen aanmaken terwijl het rust nodig heeft. Zorgelijk wordt het pas als dat je gewone toestand is.

Stresssymptomen verschillen van persoon tot persoon. De een krijgt vooral lichamelijke klachten, de ander merkt de spanning eerder aan zijn gevoel of gedrag en soms spelen beide tegelijk. Herken je meerdere van de onderstaande signalen bij jezelf? Neem ze dan serieus.

Lichamelijke stresssymptomen

Lichamelijke stresssymptomen hebben één gezamenlijke oorzaak: stresshormonen zetten je lichaam in de actiestand. Alles wat met rust en herstel te maken heeft, krijgt daardoor tijdelijk minder voorrang. Zo herken je dat:

• Gespannen spieren, hoofdpijn en nekpijn. In de actiestand spannen je spieren zich aan, ook als je stilzit. Die voortdurende spanning voel je terug in je hoofd, nek en schouders.
• Hartkloppingen of een gejaagd gevoel. Adrenaline laat je hart sneller kloppen, ook zonder dat je je inspant.
• Slecht inslapen of steeds wakker worden. Cortisol houdt je alert, precies op het moment dat je lichaam wil slapen.
• Vermoeidheid, ook na een nacht slapen. Een lichaam dat voortdurend aanstaat, verbruikt meer energie dan het in rust herstelt.
• Buikpijn of een onrustige spijsvertering. Bij spanning krijgt je spijsvertering minder voorrang en dat voel je aan je buik en darmen.
• Meer of juist minder eetlust. Stresshormonen verstoren je hongergevoel, bij de een de ene kant op, bij de ander de andere.

Signalen in je brein en gevoel

Ook je gedachten en gevoelens veranderen onder spanning, omdat je brein op gevaar blijft letten. Daardoor blijf je piekeren, ook op momenten dat je wilt ontspannen. Kleine dingen irriteren je sneller dan anders, omdat je hoofd al vol zit en er weinig meer bij kan. Concentreren lukt minder goed en je vergeet eerder iets: je aandacht gaat naar de spanning in plaats van naar je taak. Daarnaast kan er een onrustig, angstig of somber gevoel ontstaan dat maar niet verdwijnt.

Veranderingen in je gedrag

Gedrag is misschien wel het meest onderschatte stresssignaal. Je trekt je terug, stelt taken uit of zegt afspraken af. Soms zie je dat iemand meer gaat roken, drinken, blowen of snoepen om de spanning even niet te voelen. Juist dat signaal verdient aandacht: wat begint als even ontspannen, kan ongemerkt een gewoonte worden waar je niet meer zonder kunt.

De oorzaken van stress verschillen per persoon. Wat jou spanning geeft, vindt een ander misschien juist prettig. Soms is er één duidelijke aanleiding, maar spanningsbronnen kunnen zich ook stilletjes opstapelen, tot je hoofd en lichaam het niet meer bijbenen. Grofweg spelen twee dingen mee: wat er om je heen gebeurt en hoe gevoelig jij daarvoor bent.

Stressoorzaken in je omgeving

Spanning ontstaat in de eerste plaats door wat er om je heen gebeurt. Denk aan een hoge werkdruk, deadlines of een conflict met een collega of leidinggevende. Ook geldzorgen wegen zwaar, zoals schulden of onzekerheid over je inkomen. Thuis kunnen ruzie, een scheiding of zorgen om een kind of partner de spanning opdrijven. Een ingrijpende gebeurtenis, zoals het verlies van een dierbare, een ongeluk of ziekte, kan de spanning in één klap laten oplopen.

Persoonlijke gevoeligheid en trauma

Naast je omgeving speelt je eigen gevoeligheid mee. Leg jij de lat hoog voor jezelf of vind je nee zeggen lastig? Dan bouwt spanning zich sneller op. Ook je verleden kan een rol spelen. Wie heftige dingen heeft meegemaakt en die niet heeft kunnen verwerken, draagt een trauma mee: een ingrijpende ervaring die als het ware in je lichaam blijft hangen. Zo'n trauma kan ervoor zorgen dat je lichaam jarenlang alert blijft, zonder dat je dat zelf doorhebt.

De gevolgen van stress hangen af van hoe lang de spanning duurt. Blijft die weken of maanden hoog, dan stapelen de klachten zich op: eerst sluipend, later steeds duidelijker. Wat begon als moe en prikkelbaar, groeit dan uit tot problemen die je hele leven raken.

Gevolgen van langdurige stress

Bij langdurige stress raakt je lichaam uitgeput door de voortdurende aanmaak van stresshormonen, waardoor je steeds minder aankunt. Je weerstand neemt af, zodat je eerder ziek bent. Ook je bloeddruk kan stijgen en hartkloppingen kunnen toenemen. Daarnaast tast de spanning je mentale gezondheid aan: somberheid, angst en prikkelbaarheid krijgen meer ruimte. Dat raakt uiteindelijk ook je relaties, gezin en werk.

Krijgt de spanning jarenlang alle ruimte, dan kunnen de meest extreme gevolgen van stress ontstaan. Denk aan overspannenheid en burn-out: een toestand waarin je lichamelijk en geestelijk zó uitgeput bent dat gewone dagelijkse dingen al te veel zijn. Een depressie of angststoornis kan dan ontstaan. Lichamelijk lijkt chronische stress de kans op onder meer hart- en vaatziekten en maag-darmklachten te vergroten. Ook verslaving kan een gevolg van stress zijn. Juist als de spanning nergens anders meer van zakt, wordt een middel al snel het enige dat nog lijkt te werken.

Alcohol en drugs verdoven je gevoel voor korte tijd en dat maakt ze zo verleidelijk bij stress. Ondertussen gebeurt er in je lichaam iets anders: het middel verstoort je slaap en brengt je stresshormonen verder uit balans. De volgende dag is de spanning er nog steeds, soms zelfs sterker dan daarvoor. Omdat het middel eerder wel leek te werken, grijp je er opnieuw naar. Je lichaam went eraan en je hebt steeds meer nodig voor hetzelfde effect: dat heet tolerantie.

Wiet, verslaving en stress

De combinatie van wiet, verslaving en stress laat goed zien hoe zelfmedicatie zich tegen je keert. Blowen lijkt te ontspannen en helpt je in slaap te vallen en juist daarom is het bij spanning zo aantrekkelijk. Bij regelmatig gebruik raken je hersenen gewend aan THC, de werkzame stof in wiet. Wiet is vooral geestelijk verslavend, al horen er afkickverschijnselen bij die kenmerkend zijn voor cannabis: onrust, prikkelbaarheid, zweten, minder eetlust en slecht slapen met onrustige dromen. Stop je, dan voelt de stress dus tijdelijk erger en dat maakt doorgaan met het middel zo verleidelijk. Zo voedt een wietverslaving zichzelf met de spanning die ze zelf veroorzaakt.

Trauma als motor onder stress en verslaving

In onze afkickkliniek zien we geregeld dat er onder een verslaving meer ligt dan drukte of zorgen alleen. Denk aan een onverwerkt trauma door geweld, misbruik, verwaarlozing in de jeugd, een ongeluk of het plotselinge verlies van een dierbare. Middelen lijken dan een uitkomst: ze verdoven herinneringen, verzachten de onrust en maken de nachten draaglijker. Gebruik wordt zo een manier om te overleven. Maar het trauma zelf blijft onaangeraakt en zolang dat zo is, komt de spanning telkens terug.

Stress, gebruik en problemen kunnen samen in een vicieuze cirkel raken: een situatie die vanzelf steeds erger wordt. Spanning leidt tot gebruik, gebruik leidt tot nieuwe problemen met je gezondheid, werk, relaties of geld en die problemen geven weer nieuwe spanning. Op eigen kracht uit die cirkel stappen is zwaar, want je hersenen en je stresssysteem werken allebei tegen. Dat zegt niets over je karakter, maar alles over hoe verslaving werkt. Ook na het stoppen blijft spanning een bekende aanleiding voor terugval: het opnieuw beginnen met gebruiken na een periode van gestopt zijn. Goed leren omgaan met stress is daarom geen bijzaak in een behandeling, maar de kern.

Stress verminderen doe je door je lichaam elke dag een moment van echt herstel te geven, zonder dat daar een middel aan te pas komt. Grote veranderingen zijn daarvoor niet nodig. Er zit wel een grens aan wat je zelf kunt oplossen. Blijft de spanning ondanks deze stappen hoog of lukt ontspannen alleen nog met een middel? Neem dat serieus. Dan is de spanning geen kwestie meer van beter plannen of vaker sporten, maar speelt er iets dat om behandeling vraagt.

Tips om stress te verminderen

Kies de stappen die bij jouw dagen passen:

1. Breng je stressbronnen in kaart. Schrijf een week lang op wanneer je spanning voelt en wat er op dat moment speelde. Zo ontdek je patronen die je anders zou missen.
2. Beweeg elke dag. Wandelen, fietsen of sporten breekt stresshormonen af en maakt je hoofd leeg.
3. Houd een vast ritme aan. Sta op vaste tijden op, eet regelmatig en ga op tijd naar bed.
4. Plan bewust ontspanning in. Muziek, een warme douche of ademhalingsoefeningen geven je lichaam het signaal dat het mag herstellen.
5. Praat over wat je bezighoudt. Een gesprek met iemand die je vertrouwt haalt de druk eraf en geeft je soms een nieuwe kijk op je situatie.
6. Stel grenzen. Zeg nee als het te veel is en verlaag de lat voor jezelf.

Lukt het niet om zonder verslavende middelen met stress om te gaan? Dan hoef je daar niet alleen mee rond te blijven lopen. Onze zorgprofessionals werken dagelijks met mensen bij wie stress en verslaving door elkaar lopen en kijken daarom altijd verder dan het gebruik alleen. Samen met jou zoeken ze uit waar de spanning vandaan komt en wat jij nodig hebt om die blijvend te verlagen.

Hoe een behandeling eruitziet

Een behandeling begint met een intakegesprek, zonder oordeel. Daarin vertel je je verhaal en kijken we samen wat er speelt. Daarna volgt een behandelplan dat past bij jouw situatie en bij het middel dat je gebruikt. Je leert waar jouw spanning vandaan komt en hoe je die op een gezonde manier verlaagt. Soms blijkt daarbij dat er sprake is van een dubbeldiagnose: naast de verslaving speelt er dan nog een andere aandoening, zoals ADHD, autisme, depressie, trauma, angst of een persoonlijkheidsstoornis. In dat geval besteden we ook aandacht aan de psychische aandoening, omdat juist daar de kans op blijvend herstel ligt.

Veilig stoppen: per middel anders

Stoppen vraagt per middel om een andere aanpak. Alcohol en kalmerende medicijnen, zoals benzodiazepinen (slaap- en kalmeringsmiddelen), maken je lichamelijk afhankelijk. Stop je na een lange periode van dagelijks drinken of het slikken van medicijnen ineens, dan kan je lichaam heftig reageren. Denk aan trillen, zweten en hartkloppingen. In ernstige gevallen kan er zelfs een epileptische aanval of een delier ontstaan: een gevaarlijke toestand waarin je ernstig verward raakt. Wil je stoppen met alcohol of benzodiazepinen? Doe dat dan samen met ons, zodat je lichaam op een veilige manier kan wennen. Bij wiet ligt de nadruk anders: daar draait het vooral om het doorbreken van de geestelijke afhankelijkheid en het leren slapen en ontspannen zonder joint.

Hulp vragen hoeft geen grote stap te zijn: één telefoontje is genoeg om te beginnen. Misschien twijfel je of jouw gebruik een probleem is en juist die twijfel laat klachten onnodig lang doorlopen. Bel ons daarom gerust op 040-303 2626 voor een gesprek of stel je vraag via het contactformulier. Samen ontdekken we hoe jij de cirkel van stress en verslaving doorbreekt.