Paniekaanval en verslaving

Je hart bonkt, je ademhaling gaat razendsnel en je grijpt naar een biertje, joint of iets sterkers om de paniek te stoppen. Bij een paniekaanval en verslaving gaat het om twee problemen die elkaar versterken: plotselinge, hevige angst aan de ene kant en een middel dat die angst even verzacht aan de andere kant. Het middel helpt op het moment zelf, maar maakt de angst op de lange termijn erger.

Een paniekaanval is een aanval van hevige angst die plotseling opkomt, zonder dat er echt gevaar is. Je lichaam slaat alarm alsof je moet vechten of vluchten: je hart gaat sneller kloppen, je ademt sneller en spieren spannen zich aan. De angst komt zonder waarschuwing en neemt binnen enkele minuten je lichaam en gedachten over. Juist dat maakt het zo beangstigend: je voelt dat je de controle verliest en begrijpt niet waarom. Meestal is de angst binnen tien minuten op zijn hevigst en zakt daarna langzaam weer weg.

Krijg je voor het eerst een paniekaanval, dan denk je al snel aan iets ernstigs. De pijn op de borst en de hartkloppingen lijken op een hartaanval. Het benauwde gevoel lijkt op stikken. Soms voel je je tijdens een aanval vreemd en ver weg, alsof je van een afstand naar jezelf of naar de wereld om je heen kijkt. Dat gevoel heet vervreemding. Daar komt een sterke drang bij om de aanval te laten stoppen en een glas drank, lijntje of joint is dan snel gevonden.

De symptomen van een paniekaanval zijn deels lichamelijk en deels mentaal. Je hoeft niet alle klachten te hebben om van een paniekaanval te spreken. Misschien staan bij jou de hartkloppingen op de voorgrond of juist de duizeligheid en de angstige gedachten. Gebruik je alcohol of drugs, dan lijken sommige symptomen op de werking of de kater van het middel, waardoor je ze niet als paniek herkent. Hieronder zie je de meest voorkomende klachten op een rij.

Lichamelijke symptomen van een paniekaanval

Deze lichamelijke paniekaanvalsymptomen komen tijdens een aanval het duidelijkst naar voren:

• hartkloppingen of een bonkend hart
• zweten en trillen
• een benauwd of drukkend gevoel op de borst
• snelle ademhaling of hyperventilatie: je ademt dan te snel en te oppervlakkig
• duizeligheid of een licht gevoel in je hoofd
• tintelingen in je handen, voeten of gezicht
• misselijkheid of buikpijn
• opvliegers of juist koude rillingen

Mentale symptomen van een paniekaanval

Naast de lichamelijke klachten spelen er mentale symptomen die de aanval extra zwaar maken:

• hevige angst die plotseling opkomt
• de angst om dood te gaan, flauw te vallen of gek te worden
• het gevoel de controle over jezelf te verliezen
• een gevoel van onwerkelijkheid of vervreemding
• de sterke drang om de situatie te ontvluchten

Een paniekaanval gaat altijd weer over, ook als je niets doet. Toch kun je de aanval sneller laten zakken met een paar eenvoudige stappen:

1. Adem rustig uit. Adem drie tellen in en zes tellen langzaam uit. Lang uitademen geeft je lichaam het signaal dat het gevaar voorbij is.
2. Spreek jezelf toe. Zeg tegen jezelf: "Dit is een paniekaanval. Het is niet gevaarlijk en het gaat weer over."
3. Zoek afleiding. Benoem vijf dingen die je om je heen ziet of neem een slok koud water. Zo haal je je aandacht weg bij de angst.
4. Blijf waar je bent. Wegvluchten voelt logisch, maar leert je hersenen dat de situatie gevaarlijk was. Blijven zitten leert ze dat er niets aan de hand is.
5. Grijp niet naar een middel. Een glas drank of joint lijkt de snelste uitweg, maar leert je lichaam dat je de paniek alleen met een middel aankunt. Zo wordt elke volgende aanval een reden om te gebruiken.

Er is zelden één duidelijke oorzaak van een paniekaanval aan te wijzen. Meestal gaat het om een optelsom van spanning, aanleg en omstandigheden die samen te veel worden. Je lichaam houdt dat lang vol, tot de emmer overloopt en het alarm afgaat. Speelt er ook een verslaving, dan komt het middel daar als extra oorzaak bovenop.

Stress als oorzaak van een paniekaanval

Langdurige stress is een belangrijke oorzaak van paniekaanvallen. Denk aan drukte op je werk, geldzorgen, een scheiding of het verlies van een dierbare. Je lichaam staat dan wekenlang of maandenlang 'aan' en krijgt geen kans om te herstellen. De spanning stapelt zich op, terwijl jij gewoon doorgaat. Zo kan een paniekaanval door stress ontstaan op een moment dat je het totaal niet verwacht, bijvoorbeeld in de supermarkt of midden in de nacht. De aanval is dan eigenlijk een noodsignaal van je lichaam. Wie die spanning wegdrinkt of wegblowt, verbergt dat signaal in plaats van ernaar te luisteren.

Een paniekaanval door drugs of alcohol ontstaat doordat middelen de balans in je hersenen tijdelijk veranderen. Juist die balans heb je nodig om je rustig en veilig te voelen. Elk middel doet daarbij iets anders met je lichaam en daarom verschilt ook het risico per middel. De paniek kan tijdens het gebruik ontstaan, maar ook uren of dagen later.

Paniekaanval tijdens drugsgebruik

Stimulerende middelen zetten je stresssysteem direct op scherp en dat kan tijdens het gebruik een paniekaanval uitlokken. Cocaïne en speed versnellen je hartslag en verhogen je bloeddruk, precies de reacties die je lichaam ook bij angst laat zien. Je hersenen voelen dat bonkende hart wel, maar weten niet dat het middel de oorzaak is. De enige verklaring die overblijft is gevaar en dus barst de paniek los. XTC verhoogt daarnaast je lichaamstemperatuur: je gaat zweten, krijgt het warm en wordt onrustig, precies de signalen die ook bij paniek horen. Cannabis werkt anders: de werkzame stof THC kan angstige gedachten en achterdocht versterken, zeker bij sterke wiet met veel THC. Een blowtje dat ontspanning moest brengen, eindigt dan in een bonkend hart en gedachten die alle kanten op schieten.

Paniekaanval na drugs of alcohol

Ook na het gebruik blijft het risico op een paniekaanval bestaan, omdat je hersenen tijd nodig hebben om te herstellen. Na een avond of weekend XTC is er tijdelijk minder serotonine beschikbaar, het stofje dat je stemming regelt. In die dagen voel je je somber en angstig of ben je prikkelbaar en ligt een paniekaanval op de loer. Alcohol werkt weer anders: tijdens het drinken voel je je rustiger, maar zodra de alcohol uitwerkt, staat je lichaam extra op scherp en kan die onrust uitgroeien tot een echte aanval. Alcohol is bovendien lichamelijk verslavend: stop je plotseling na langdurig en fors gebruik, dan reageert je lichaam met trillen, zweten en hevige paniekklachten. In het ergste geval leidt plotseling stoppen tot een epileptische aanval of een delier, een ernstige verwardheid die levensgevaarlijk kan zijn. Bouw het stoppen daarom nooit alleen af, maar doe dat met medische hulp.

Bij een paniekaanval en verslaving is zelden duidelijk wat er eerst was: de angst of het gebruik. Voor de aanpak maakt dat ook niet uit, want ze houden elkaar in stand.

Zo ontstaat de cirkel

Paniek en middelengebruik kunnen elkaar flink versterken en zo ontstaat een cirkel die moeilijk te doorbreken is. Die cirkel begint meestal klein: je voelt je angstig of gespannen en merkt dat alcohol, cannabis of een ander middel die spanning even vermindert. Wat een manier lijkt om te ontspannen, groeit langzaam uit tot een gewoonte. Het middel lost de angst alleen niet op. Integendeel: na elke keer gebruiken komt de angst sterker terug, waardoor je meer of vaker gaat gebruiken. De cirkel kan ook andersom ontstaan: het gebruik lokt je eerste paniekaanval uit, waarna je uit angst voor een volgende aanval steeds meer gaat gebruiken.

Doorbreek de cirkel: pak de paniek en het gebruik samen aan

Herken je deze cirkel, dan is er goed nieuws: de combinatie is te behandelen, mits je beide problemen samen aanpakt. Stop je alleen met gebruiken, dan houd je de angst. Behandel je alleen de angst, dan blijf je grijpen naar het middel.

Eén paniekaanval is geen reden tot zorgen, maar er zijn duidelijke signalen waarbij hulp zoeken verstandig is. Komen de aanvallen terug? Ben je tussendoor bang voor de volgende aanval? Vermijd je plekken of situaties? Of merk je dat je alcohol, cannabis of andere middelen gebruikt om de angst te verminderen? Dan is het slim om er niet alleen mee te blijven lopen. Paniekklachten zijn goed te behandelen en hoe eerder je begint, hoe kleiner de kans dat de angst of het gebruik verder groeit.

Spelen paniekaanvallen en middelengebruik bij jou allebei een rol? Dan spreken we van een dubbele diagnose: een verslaving in combinatie met andere psychische klachten of aandoeningen. Naast paniek en angst kan dat bijvoorbeeld gaan om stress, depressie, ADHD, autisme of een persoonlijkheidsstoornis. Onze zorgprofessionals werken dagelijks met deze combinaties en kijken daarom naar het hele plaatje: waar komen je klachten vandaan, welke rol speelt het middel en hoe houden die twee elkaar in stand? Daarna maken ze een behandelplan dat past bij jouw situatie, middel en wat er verder bij jou speelt. Daarin behandelen we de verslaving en besteden we aandacht aan de onderliggende problemen, zoals de paniek, omdat die twee zelden los van elkaar staan. Zo werk je niet alleen aan het stoppen, maar ook aan je hele mentale gezondheid.

Bel ons voor een eerste gesprek

Hulp zoeken vraagt moed. Bij ons begint die hulp met een gesprek. Je hoeft geen kant-en-klaar verhaal te hebben: jij vertelt wat er speelt, wij luisteren en samen bekijken we welke stap bij jou past. Heb je eerst alleen vragen? Ook daarvoor mag je bellen. Bel naar 040-303 2626: zo zet je vandaag nog de eerste stap om paniekaanval en verslaving samen aan te pakken.