Gedrag van een verslaafde herkennen en begrijpen

Het gedrag van een verslaafde verandert vaak zo geleidelijk dat je het pas laat herkent. Wat begon als kleine leugens of smoesjes groeit uit tot een patroon dat je hele relatie kan beïnvloeden. Je merkt dat gesprekken anders verlopen, beloftes steeds vaker gebroken worden en dat je begint te twijfelen aan je eigen waarneming. Dat is geen toeval; het hoort bij de dynamiek van een verslaving.

Verslavingsgedrag draait namelijk om één ding: het middel of het gedrag in stand houden. Alles wat daarvoor nodig is, zoals liegen, vermijden of manipuleren, kan iemand hiervoor inzetten. Niet uit kwade wil, maar omdat het brein van een verslaafde letterlijk anders functioneert. Het beloningssysteem is zo verstoord dat het middel voelt als een basisbehoefte, vergelijkbaar met eten of drinken. Vandaar dat verslaving ook wel wordt beschouwd als een chronische ziekte van de hersenen. Willen gebruiken is dan veranderd in moeten gebruiken.

Hoe herken je verslavingsgedrag? Er zijn patronen die bij vrijwel elke verslaving terugkomen, ongeacht of het om drugs, alcohol, medicatie of gokken en gamen gaat:

• ontkenning (ik kan stoppen wanneer ik wil) en bagatelliseren (het is niet zo erg als jij denkt)
• liegen over gebruik, geld of waar iemand is geweest
• geheimhouding en terugtrekking uit sociale contacten
• stemmingswisselingen of plotselinge uitbarstingen
• verwaarlozing van werk, verantwoordelijkheden of persoonlijke hygiëne
• toenemende prikkelbaarheid of agressie bij confrontatie
• financiële problemen zonder duidelijke verklaring
• afspraken niet nakomen 
• ineens van de aardbodem verdwijnen

Wat dit gedrag zo lastig maakt, is dat het niet constant zichtbaar is. Er zijn periodes waarin alles normaal lijkt. Juist door die afwisseling kun je gaan twijfelen of je het allemaal wel juist ziet. 

Als jij jezelf in het bovenstaande herkent, mag je ons als naaste ook bellen op 040-303 2626 of het contactformulier invullen onderaan de pagina.

Manipulatief gedrag is een van de meest voorkomende en pijnlijke kenmerken van een verslaving. Je herkent het aan situaties waarin je je schuldig voelt terwijl je niets verkeerds hebt gedaan of waarin je merkt dat de rollen worden omgedraaid. De verslaafde wordt het slachtoffer en jij bent ineens degene die overdrijft of niet begripvol is.

Geen bewust proces

Het brein van een verslaafde is erop gericht om de verslaving te beschermen. Manipulatie is daarbij een overlevingsstrategie, geen bewuste keuze. Dat maakt het niet minder schadelijk, maar het helpt om te begrijpen dat het gedrag bij de ziekte hoort en niet bij de persoon die je kent.

Veelvoorkomende vormen van manipulatief gedrag zijn:

• gaslighting – jouw waarneming in twijfel trekken zodat je jezelf niet meer vertrouwt
• emotionele chantage – dreigen met zelfbeschadiging of het verbreken van de relatie als je grenzen stelt
• schuldverlegging – "Als jij niet zo zou zeuren, zou ik niet hoeven gebruiken"
• isolatie – je langzaam losweken van vrienden of familie die de situatie wél doorzien

De oorzaken van manipulatief gedrag bij verslaving zijn zowel neurologisch als psychologisch. Langdurig middelengebruik verandert het hersengebied dat verantwoordelijk is voor impulscontrole, empathie en het inschatten van gevolgen. Hierdoor neemt het vermogen om eerlijk en open te communiceren af.

Daarnaast speelt schaamte een grote rol. Veel verslaafden weten diep van binnen dat hun gedrag destructief is, maar de schaamte daarover is zo overweldigend dat ontkenning en manipulatie minder pijnlijk voelen dan eerlijkheid. Het is een vicieuze cirkel: schaamte voedt de verslaving, de verslaving voedt het manipulatieve gedrag en dat gedrag versterkt weer de schaamte.

Ook de reacties vanuit de omgeving spelen mee. Als je als naaste steeds opnieuw grenzen verlegt of consequenties niet doorvoert, leert de verslaafde onbewust dat manipulatie werkt. Dat is geen verwijt; het laat zien hoe complex deze dynamiek is.

Na het stoppen verdwijnt niet al het aangeleerde gedrag meteen. Het gedrag van een ex-verslaafde kan nog lang sporen dragen van de verslaving. Patronen als vermijding, moeite met eerlijkheid of emotionele vlakheid zijn soms jarenlang ingesleten en kosten tijd om af te leren. 

Herstel is daarom veel meer dan stoppen met gebruiken. Afkicken is juist pas het begin. Herstel betekent ook leren omgaan met emoties zonder verdoving, opnieuw vertrouwen opbouwen en gezonde communicatiepatronen ontwikkelen. Dat is een proces dat tijd en professionele hulp vraagt.

Wat je bij een ex-verslaafde kunt zien:

• moeite met het reguleren van emoties
• neiging tot controlegedrag of perfectionisme
• angst voor terugval bij stress of ingrijpende gebeurtenissen
• behoefte aan structuur en voorspelbaarheid

Herken je deze patronen bij jezelf of bij iemand in je omgeving? CACN Verslavingszorg kan je helpen om verslavingsgedrag te doorbreken. Bel 040-303 2626 voor een vrijblijvend gesprek.

Verslavingsgedrag is meer dan te veel gebruiken of dwangmatig bezig zijn met activiteiten als gokken of gamen. Het is een complex samenspel van biologische, psychologische en sociale factoren dat leidt tot dwangmatig gedrag, ondanks de negatieve gevolgen.

Kenmerkend voor verslavingsgedrag is het verlies van controle. Je wilt stoppen of minderen, maar je lichaam en brein werken tegen. Tolerantie neemt toe. Je hebt dan steeds meer nodig voor hetzelfde effect. Bij stoppen treden ontwenningsverschijnselen op. Die verschijnselen kunnen zowel lichamelijk als geestelijk zijn. Denk aan problemen met je maag en darmen, hoofdpijn, zweten, maar ook angsten en depressie.

Als naaste van een verslaafde sta je er vaak langer alleen voor dan nodig is. Je probeert het zelf op te lossen, twijfelt of je problemen wel erg genoeg zijn voor professionele hulp of wacht tot de ander zelf de stap zet. Maar ook jij verdient duidelijkheid en steun.

We kijken naar jouw volledige situatie

Bij CACN Verslavingszorg kijken we naar het hele plaatje: niet alleen het middelengebruik, maar ook het gedrag en de patronen die daaromheen zijn ontstaan. Of je nu belt voor jezelf of voor iemand om wie je geeft, je kunt bij ons terecht voor een eerste gesprek. Bel 040-303 2626; dan bespreken we samen wat een logische volgende stap kan zijn. Herkennen van het gedrag van een verslaafde is vaak het begin van herstel.