Onzekerheid en verslaving

Onzekerheid is twijfelen aan jezelf: aan wat je kunt, hoe je overkomt bij anderen of wat je waard bent. Een beetje twijfel hoort erbij en houdt je scherp, bijvoorbeeld voor een sollicitatiegesprek of een eerste afspraak. Zodra dat moment voorbij is, zakt het gevoel weer. Onzeker zijn wordt pas een probleem als de twijfel ook blijft hangen wanneer er weinig op het spel staat en bepaalt wat je wel en niet durft.

Of die twijfel blijft hangen, hangt samen met je zelfbeeld, zelfvertrouwen en eigenwaarde. Je zelfbeeld is hoe je jezelf ziet: welke eigenschappen, sterke kanten en zwakke kanten je bij jezelf herkent. Zelfvertrouwen is het vertrouwen dat je iets kunt, zoals een presentatie geven of een gesprek beginnen. Eigenwaarde gaat dieper en is het gevoel dat je de moeite waard bent, ook als iets mislukt. Je kunt dus op je werk veel zelfvertrouwen hebben en je toch weinig waard voelen. Wordt onzekerheid hardnekkig, dan raakt de twijfel niet alleen je zelfvertrouwen, maar ook je eigenwaarde.

Wat is een laag zelfbeeld?

Is de twijfel aan je eigenwaarde blijvend geworden, dan spreek je van een laag zelfbeeld, ook wel een negatief zelfbeeld of slecht zelfbeeld genoemd. Je bent dan strenger voor jezelf dan voor een ander. Dat strenge beeld van jezelf voelt als de waarheid over wie je bent, maar het is een manier van kijken die je hebt aangeleerd en dus ook weer kunt bijstellen. Een laag zelfbeeld is zelf geen psychische aandoening. Wel kan het de basis zijn voor faalangst, angst in sociale situaties of somberheid.

Hoe je naar jezelf kijkt, leer je vooral in je jeugd en tienerjaren. In die periode vormt je zelfbeeld zich door wat je meemaakt en wat anderen over je zeggen. Kreeg je thuis veel kritiek en weinig waardering of telde vooral wat je presteerde? Dan kun je dat oordeel als volwassene blijven meedragen.

Pesten en ingrijpende ervaringen

Ook op school of in je vriendengroep vormt je zelfbeeld zich. Werd je daar gepest of buitengesloten, dan kun je gaan geloven dat er iets mis met je is, ook al ligt dat niet aan jou. Na een ingrijpende of onveilige gebeurtenis die je niet hebt kunnen verwerken, zoals een trauma, kan het beeld van jezelf daardoor jarenlang negatief blijven.

Je karakter en latere tegenslagen

Of zulke ervaringen blijven hangen, hangt ook af van je karakter. Ben je van nature gevoelig, dan komt kritiek harder binnen en blijft een opmerking langer door je hoofd gaan. Daardoor kunnen ook latere tegenslagen, zoals ontslag, een scheiding of een lange periode van stress, je zelfbeeld nog flink raken. Waarom je zo onzeker bent, heeft dus zelden één oorzaak: het is een optelsom van je jeugd, wat je meemaakte en je karakter.

Een laag zelfbeeld merk je eerst aan hoe je over jezelf denkt. Blijven die gedachten hangen, dan gaan ze ook bepalen wat je doet. Aan die combinatie herken je de symptomen van onzekerheid en een gebrek aan zelfvertrouwen.

Signalen in je gedachten

In je hoofd merk je een laag zelfbeeld aan gedachten als deze:

• kritiek op jezelf, ook bij kleine fouten
• complimenten wegwuiven of niet geloven
• jezelf steeds vergelijken met anderen
• na een gesprek blijven malen over hoe je overkwam
• angst voor afwijzing
• een lat die zo hoog ligt dat iets nooit goed genoeg is

Signalen in je gedrag

In je gedrag merk je onzekerheid vooral aan wat je doet om afwijzing of falen te voorkomen. Zo vind je nee zeggen lastig en pas je je aan, zodat je niemand teleurstelt. Bij taken vraag je geregeld om bevestiging of je schuift ze juist voor je uit, omdat je bang bent dat het resultaat tegenvalt. Die voorzichtigheid kan zo ver gaan dat je kansen op werk, nieuwe contacten of andere uitdagingen laat schieten: niet proberen voelt dan veiliger dan falen. Op korte termijn geeft dat rust, maar op lange termijn bevestigt het juist het beeld dat je weinig kunt. En hoe vaker je je zo terugtrekt, hoe groter de kans dat onzekerheid ook tot eenzaamheid leidt.

Wil je minder onzeker worden, dan helpt het om het omgekeerde van terugtrekken te doen: anders naar jezelf kijken en kleine dingen weer aangaan. Je zelfbeeld verbeteren gaat wel geleidelijk, omdat het in jaren is gegroeid. Met deze zes stappen pak je je onzekerheid aan en leer je er beter mee omgaan:

1. Schrijf een week lang op wanneer je jezelf naar beneden haalt en wat je op dat moment denkt. Lees het daarna terug en vraag je bij elke gedachte af of je dat ook tegen een goede vriend zou zeggen.
2. Noteer aan het eind van de dag drie dingen die goed gingen, hoe klein ook. Zo ga je ook zien wat je wel kunt, in plaats van alleen wat er misgaat.
3. Let op wanneer je jezelf met anderen vergelijkt. Op social media zie je vooral de beste momenten van anderen, terwijl je die naast je eigen gewone dagen legt. Ontvolg daarom accounts waarna je je slechter voelt.
4. Kies elke week iets dat een beetje spannend is, zoals een vraag stellen in een overleg of iemand aanspreken. Loopt het goed af, dan heb je bewijs dat de twijfel niet altijd klopt.
5. Zeg vaker nee als iets je te veel is. Door een grens aan te geven, merk je dat jouw wensen ook tellen.
6. Drink, gebruik, gok of game je om je zekerder te voelen? Houd dan bij op welke momenten dat gebeurt en ga zo’n moment een keer nuchter aan.

Die laatste stap is lastig als een middel of gedrag je steeds over de drempel helpt. Onzekerheid kan dan een van de onderliggende problemen zijn die een verslaving in stand houden. Het middel neemt de twijfel tijdelijk weg, maar verandert niets aan hoe je over jezelf denkt.

Zelfvertrouwen uit een glas of lijntje

Elk middel of gedrag geeft je op een eigen manier het zelfvertrouwen dat je mist. Alcohol verdooft je hersenen, waardoor je remmingen zakken en je makkelijker een gesprek begint, al overschat je jezelf daardoor ook sneller. Cocaïne geeft je juist energie: je hartslag en bloeddruk gaan omhoog, je voelt je zelfverzekerd en praten en denken lijken sneller te gaan. Gamen en gokken werken zonder stof: daar komt de bevestiging uit het spel zelf, omdat je er iets bereikt wat in je dagelijkse leven moeilijk voelt. Hoe verschillend ook, je brein onthoudt in alle gevallen wat de twijfel wegnam. Voel je je een volgende keer onzeker, dan grijp je daardoor al snel weer naar hetzelfde middel of gedrag.

Na het gebruik: meer twijfel en schaamte

Het zelfvertrouwen dat een middel je geeft, verdwijnt zodra het is uitgewerkt. Ben je verlegen of onzeker, dan kan de ontspanning van een avond drinken de volgende dag zelfs omslaan in extra angst en onrust: een kater met angstgevoelens die ook wel hangxiety heet. Na cocaïne volgt een dip waarin je je somber, uitgeput en prikkelbaar voelt. In die stemming voel je al snel schaamte voor wat je zei of deed, voor hoeveel je gebruikte of omdat je niet meer zonder het middel kunt. Juist die schaamte bevestigt het beeld dat je tekortschiet, waardoor je je na het gebruik onzekerder voelt dan ervoor. En hoe onzekerder je je voelt, hoe groter de behoefte aan het middel: zo ontstaat een cirkel van twijfel, gebruik en nog meer twijfel.

Onzeker na het stoppen

Ook als je die cirkel doorbreekt en stopt met gebruiken, blijft de onzekerheid nog een tijd aanwezig. Het verschil is dat je de twijfel nu zonder middel moet opvangen, waardoor een verjaardag, vergadering of date ineens een stuk spannender wordt. Op zulke momenten is de kans groter dat je terugvalt en weer gaat gebruiken, omdat het middel dan als de snelste uitweg voelt. Stoppen alleen is daarom niet genoeg: werken aan je zelfbeeld hoort net zo goed bij je herstel.

Aan je zelfbeeld werken en tegelijk stoppen met een middel lukt niet altijd op eigen kracht. Bij CACN Verslavingszorg kun je daarvoor terecht: we behandelen de verslaving en besteden aandacht aan de onderliggende problematiek, zoals je onzekerheid. Zo werk je tegelijk aan stoppen en aan het beeld dat je van jezelf hebt.

Onzekerheid en een dubbele diagnose

Soms speelt er naast de verslaving ook een aandoening die je mentale gezondheid raakt, zoals een depressie, angststoornis, ADHD, autisme of een persoonlijkheidsstoornis. Die combinatie heet een dubbele diagnose. Omdat de verslaving en de aandoening elkaar in stand kunnen houden, krijgen ze in de behandeling allebei aandacht. Hoe ze bij jou samenhangen, bekijken we tijdens het intakegesprek.

Werken aan je zelfbeeld in de behandeling

Na de intake volgt de ambulante behandeling: je blijft thuis wonen en komt twee of drie dagen per week naar onze afkickkliniek in Eindhoven of Utrecht. In individuele gesprekken en themagroepen werk je aan je gedachten en gevoelens en aan de patronen die het gebruik in stand houden. Afhankelijk van wat je nodig hebt, kunnen onze zorgprofessionals cognitieve gedragstherapie of schematherapie inzetten, twee vormen van therapie die bij een laag zelfbeeld passen. Daarin leer je kritische gedachten over jezelf herkennen en bijstellen en ontdek je waar je zelfbeeld vandaan komt. In de groep oefen je bovendien met wat bij onzekerheid zo lastig is: jezelf laten zien aan anderen, zonder middel.

Veilig stoppen en vergoeding

Drink je dagelijks of gebruik je dagelijks slaap- en kalmeringsmiddelen, dan hoort veilig stoppen bij de behandeling. Stop je daar ineens mee, dan kun je gaan trillen, zweten en in paniek raken. In het ergste geval krijg je een epileptische aanval of een delier: een toestand van ernstige verwardheid die levensgevaarlijk is. Afbouwen doe je daarom onder medisch toezicht, via een detox. De behandeling valt onder de vergoeding van de basisverzekering; wel kan je eigen risico in rekening worden gebracht.

Merk je dat je steeds vaker een middel nodig hebt om je zeker genoeg te voelen? Juist bij onzekerheid kan bellen spannend zijn. Daarom houden we het eerste gesprek eenvoudig: je vertelt wat er speelt en wij kijken welke hulp bij je past. Bel 040-303 2626, dan krijg je in principe meteen iemand aan de lijn of stuur een bericht via het contactformulier als je liever eerst schrijft. Zo hoeven onzekerheid en verslaving niet langer te bepalen wat je durft.