Verschil tussen lichamelijke en geestelijke verslaving

Het verschil tussen lichamelijke en geestelijke verslaving zit in wat er gebeurt als je stopt. Bij een lichamelijke verslaving is je lichaam zo aan een middel gewend, dat je bij stoppen klachten krijgt. Die lopen uiteen van misselijkheid en slecht slapen tot een epileptische aanval of delier: een ernstige verwardheid die levensgevaarlijk is. Bij een geestelijke verslaving heeft je lichaam het middel niet nodig, maar blijft de drang om te gebruiken terugkomen.

Een lichamelijke verslaving ontstaat geleidelijk, doordat je lichaam zich aanpast aan een middel dat je regelmatig gebruikt. Drink je bijvoorbeeld een tijd elke avond, dan gaan je hersenen het verdovende effect van alcohol tegenwerken door zelf harder te werken. Daardoor merk je steeds minder van dezelfde hoeveelheid: waar eerst twee glazen wijn genoeg waren, heb je na een paar maanden een halve fles nodig voor hetzelfde gevoel. Die gewenning heet tolerantie.

Wat er gebeurt als je stopt

Stop je na zo'n periode plotseling, dan valt de alcohol weg, terwijl je hersenen nog op dat hogere tempo doorwerken. Je krijgt dan klachten die het omgekeerde zijn van wat alcohol deed: in plaats van rustig ben je opgefokt, je trilt, zweet en ligt wakker. Zulke afkickverschijnselen van alcohol kunnen in het ergste geval uitlopen op een epileptische aanval of delier. Omdat ze verdwijnen zodra je weer drinkt, kan het gebeuren dat je 's ochtends al een glas neemt, alleen om je normaal te voelen. Op dat punt ben je lichamelijk afhankelijk: je lichaam heeft de alcohol nodig om normaal te functioneren.

Ook als je lichaam een middel niet nodig heeft, kan stoppen moeilijk zijn. Een geestelijke verslaving, ook wel psychische of mentale verslaving genoemd, merk je aan de drang om te gebruiken. Ook merk je het aan de vaste plek die het gebruik in je week heeft gekregen. Je gebruikt bijvoorbeeld om te ontspannen na je werk, om een avond door te komen of om een rotgevoel even niet te voelen. Na een tijd gaat dat bijna automatisch en wordt een avond zonder steeds lastiger.

Drang en triggers

Dat komt door de drang om te gebruiken, ook wel craving genoemd. Hij komt op bij triggers: momenten, mensen of gevoelens die je hersenen aan het gebruik hebben gekoppeld. Denk aan vrijdagmiddag, de vrienden met wie je altijd gebruikte of een ruzie thuis. Komt de drang op, dan gaan je gedachten steeds terug naar gebruiken, ook als je aan het werk bent of midden in een gesprek zit. Doordat elke keer toegeven die koppeling sterker maakt, is verslavend gedrag zo moeilijk te doorbreken.

Wat er in je hersenen gebeurt

Een geestelijke verslaving heeft net zo goed een lichamelijke basis, alleen zit die in je hersenen en niet in de rest van je lichaam. Middelen en gedrag met een verslavende werking zorgen voor een piek in dopamine, een stof die je een goed gevoel geeft. Krijg je die piek steeds opnieuw, dan wennen je hersenen eraan en geven gewone dingen als lekker eten of sporten je minder voldoening dan eerst. Door die veranderingen in je hersenen zien zorgprofessionals verslaving als een ziekte.

Aan elk middel en ook aan gedrag kun je geestelijk verslaafd raken, maar niet elk middel maakt ook je lichaam afhankelijk. Dat gebeurt bij alcohol, GHB, slaap- en kalmeringsmiddelen en sterke pijnstillers. Cocaïne, speed, XTC, cannabis, gokken, gamen en porno zijn vooral geestelijk verslavend.

Lichamelijk en geestelijk verslavend

Bij GHB beginnen de afkickverschijnselen veel sneller dan bij alcohol. Omdat het middel maar een paar uur werkt, merk je de eerste klachten al enkele uren na je laatste dosis. Ze kunnen snel uitlopen op hevige onrust, hallucinaties en een delier, waardoor afkicken van GHB medische zorg vraagt. Je lichaam kan ook afhankelijk raken van slaap- en kalmeringsmiddelen zoals oxazepam en lorazepam. Stop je daar plotseling mee, dan kun je angstig worden, slecht slapen en in ernstige gevallen een epileptische aanval krijgen. Bij sterke pijnstillers, zoals oxycodon en tramadol, geeft stoppen spierpijn, rillingen, zweten en diarree.

Vooral geestelijk verslavend

Van cocaïne, speed, XTC en cannabis raakt je lichaam niet of nauwelijks afhankelijk, al kun je na gebruik wel klachten hebben. Speed houdt je urenlang wakker, dus na een periode van veel gebruik volgen dagen waarin je veel slaapt en je leeg en somber voelt. Na XTC kunnen je hersenen twee tot vier dagen minder serotonine hebben. Omdat die stof je stemming regelt, kun je je in die dagen somber en lusteloos voelen. Blow je elke dag, dan kan stoppen wel lichamelijke klachten geven, zoals slecht slapen, zweten, minder eetlust en prikkelbaarheid. Die klachten zijn niet gevaarlijk, maar ze maken het wel lastiger om niet opnieuw te blowen.

Slik je slaapmiddelen of sterke pijnstillers precies zoals je arts ze voorschrijft, dan kan het zijn dat je lichaam er toch aan went. Tolerantie en afkickverschijnselen zijn dan een bekend gevolg van het medicijn en betekenen niet dat je verslaafd bent. Andersom kun je ernstig verslaafd zijn aan speed of XTC, terwijl je lichaam er niet afhankelijk van is. Of je verslaafd bent, hangt daarom niet af van lichamelijke klachten, maar van controleverlies: je blijft gebruiken, ook als het je gezondheid, werk of relatie schaadt.

Lichamelijke afkickverschijnselen zijn na enkele dagen tot een paar weken voorbij, afhankelijk van het middel. De drang om te gebruiken houdt langer aan. Heb je met allebei te maken, dan pak je daarom eerst je lichaam aan en daarna de drang.

Veilig stoppen bij een lichamelijke verslaving

Gebruik je dagelijks alcohol, GHB of slaap- en kalmeringsmiddelen, stop dan niet in één keer op eigen houtje. Tijdens een detox bouw je het middel geleidelijk af onder medisch toezicht, zodat je lichaam de tijd krijgt om zich weer aan te passen. Daarmee is je lichaam van het middel af, maar is de verslaving nog niet voorbij.

De drang na het stoppen

Zijn de lichamelijke klachten weg, dan blijft de geestelijke kant over. In de weken daarna kun je nog geestelijke afkickverschijnselen hebben, zoals somberheid, onrust, prikkelbaarheid en moeite met concentreren. Tegelijkertijd komt de drang terug zodra je een trigger tegenkomt, zoals die vrijdagmiddag of een zware week. Vooral die drang maakt de kans op terugval groot. Stoppen houd je daarom vol door je triggers te leren herkennen en andere manieren te vinden om met spanning, verveling of somberheid om te gaan.

Daarbij kun je hulp krijgen van CACN Verslavingszorg. We behandelen de verslaving en besteden aandacht aan de onderliggende problematiek. Is je lichaam afhankelijk van een middel, dan begint je traject met een detox. Daarna volgt de ambulante behandeling: je blijft thuis wonen en komt twee of drie dagen per week naar onze afkickkliniek in Eindhoven of Utrecht. De behandeling duurt gemiddeld twaalf weken en combineert groepstherapie met individuele gesprekken. Omdat je na elke behandeldag weer naar huis gaat, oefen je meteen met de momenten waarop de drang in je eigen omgeving opkomt.

Als er meer speelt dan de verslaving

Soms speelt naast je verslaving ook stress, depressie, angst of paniek, ADHD, autisme of een persoonlijkheidsstoornis. Die combinatie heet een dubbele diagnose. Zulke klachten en aandoeningen kunnen het gebruik in stand houden, bijvoorbeeld als je alcohol of cannabis gebruikt om spanning of onrust even minder te voelen. Daarom kijken onze zorgprofessionals ook naar je mentale gezondheid en niet alleen naar het middel.

Lukt het niet om op eigen kracht te stoppen of komt de drang steeds terug? In een eerste gesprek kijken we samen welke kant bij jou de grootste rol speelt en of je eerst een detox nodig hebt. De behandeling valt onder de vergoeding van de basisverzekering, al kan het eigen risico wel in rekening worden gebracht. Bel 040-303 2626 en bespreek met een van onze zorgprofessionals wat het verschil tussen lichamelijke en geestelijke verslaving voor jouw behandeling betekent.