Codeïne

Codeïne is een pijnstiller die oorspronkelijk uit de opiumpapaver komt. Het middel is daarmee een opiaat: een stof uit opium die in je hersenen op dezelfde plekken werkt als morfine. In de Opiumwet staat codeïne op lijst I, dezelfde lijst als heroïne. Toch krijg je codeïne gewoon als medicijn: tabletten op recept bij de apotheek en hoestdrank met een lage dosis zonder recept.

Dat codeïne op morfine lijkt, is meer dan een vergelijking: je lever zet een deel van de codeïne die je slikt om in morfine. Het gaat om ongeveer een tiende en die morfine zorgt voor de pijnstilling. Voor die omzetting gebruikt je lever een enzym, een eiwit dat de ene stof in je lichaam omzet in een andere. Hoe snel dat enzym werkt, verschilt per persoon. Daardoor kan dezelfde tablet codeïne bij jou veel zwakker of juist veel sterker werken dan gemiddeld.

Als codeïne bij jou nauwelijks werkt

Bij ongeveer 1 op de 10 Nederlanders ontbreekt het enzym dat codeïne omzet in morfine. Hoor je daarbij, dan maakt je lever bijna geen morfine aan en blijft de pijnstilling grotendeels uit. Meer slikken helpt dan niet, want boven 60 mg per keer neemt alleen de kans op bijwerkingen toe. Merk je weinig van de pijnstilling? Overleg dan met de arts die het middel voorschreef in plaats van zelf de dosis te verhogen.

Als je codeïne heel snel omzet

Werkt het enzym bij jou juist sneller dan gemiddeld, dan gebeurt het omgekeerde. Je lever maakt dan ook bij een gewone dosis in korte tijd veel morfine aan. Daardoor heb je meer kans op ernstige bijwerkingen, zoals een trage of oppervlakkige ademhaling, sufheid en kleine pupillen.

Ondanks die verschillen per persoon schrijven artsen codeïne voor bij drie klachten: matige pijn, een droge prikkelhoest en diarree. Bij pijn krijg je het middel als andere pijnstillers niet genoeg helpen. Bij diarree is codeïne een tweede keus, voor als loperamide te weinig doet. Voor elke klacht geldt hetzelfde uitgangspunt: je gebruikt codeïne zo kort mogelijk en in de laagste dosis die helpt.

Codeïne bij hoesten

Bij hoesten onderdrukt codeïne in je hersenen de prikkel om te hoesten. Daarom is het middel alleen bedoeld voor een droge kriebelhoest, want bij hoest met slijm heb je die prikkel juist nodig om het slijm kwijt te raken. Toch raden artsen codeïne ook bij een droge hoest af, omdat de werking tegen hoest niet zeker is en je de bijwerkingen wel krijgt.

Paracetamol met codeïne

Bij pijn krijg je codeïne soms als combinatietablet: codeïne en paracetamol zitten dan samen in één tablet. Je arts schrijft die combinatie voor als paracetamol op zichzelf te weinig helpt en je haalt de tabletten met een recept bij de apotheek. Door het codeïnedeel kun je ook van paracetamol met codeïne afhankelijk raken als je de tabletten langere tijd slikt.

Naast die combinatietablet bestaan er losse codeïnepillen en hoestdrank met codeïne. Codeïnepillen bevatten 10, 15, 20 of 30 mg per tablet. Hoestdrank is veel lichter: in 20 ml stroop zit ongeveer 8 mg codeïne, minder dan in de lichtste tablet.

Wat is codeïnefosfaat?

Codeïnefosfaat is gewoon codeïne, maar dan in de vorm waarin het middel in tabletten zit: gekoppeld aan fosfaat. Daarom zie je op het doosje en in de bijsluiter van codeïnepillen soms codeïnefosfaat staan in plaats van codeïne. Voor jou maakt dat geen verschil: je gebruikt codeïnefosfaat voor dezelfde klachten en de werking, de bijwerkingen en het risico op gewenning zijn hetzelfde.

Hoestdrank met codeïne zonder recept

Hoestdrank met codeïne mag je zonder recept kopen bij de apotheek en de drogist, vanaf 12 jaar. Ook in die lichte vorm blijft codeïne een opiaat: neem je meer of langer dan de bijsluiter aangeeft, dan krijg je dezelfde bijwerkingen en risico’s als bij tabletten. Hoestdrank met codeïne is daarnaast de basis van lean, een mix van hoestsiroop en frisdrank die als drug in omloop is.

Hoe snel je iets van codeïne merkt, hangt af van wat er in je maag zit. Neem je het middel op een lege maag, dan merk je de werking na 15 tot 30 minuten. Na het eten duurt dat iets langer. Het sterkste effect bereik je na 1 tot 2 uur en daarna houdt de werking 3 tot 4 uur aan. Voor codeïnefosfaat gelden dezelfde tijden. Na 3 tot 4 uur is ook de helft van de codeïne uit je bloed verdwenen. Werkt je lever minder goed, dan duurt dat langer.

Omdat de werking na 3 tot 4 uur afneemt, neem je codeïne verspreid over de dag. Hoeveel je in totaal per dag mag nemen, hangt af van de klacht. Bij een droge hoest is dat voor volwassenen 10 tot 30 mg per keer, met een maximum van 120 mg per dag. Bij pijn gaat het om 30 tot 60 mg per keer en maximaal 240 mg per dag, gedurende hoogstens 3 dagen vanwege het risico op gewenning. In beide gevallen neem je codeïne niet vaker dan 4 keer per dag en laat je minstens 6 uur tussen twee innames. De dosis op het etiket van je apotheek gaat altijd voor.

Ook als je niet meer neemt dan de maximale dosis, kan codeïne bijwerkingen geven. Je kunt last krijgen van:

• obstipatie (verstopping)
• misselijkheid of overgeven
• sufheid
• duizeligheid
• hoofdpijn
• een droge mond
• moeite met plassen
• een snellere of tragere hartslag

Bij een hoge dosis of langdurig gebruik

Hoe hoger de dosis, hoe zwaarder de bijwerkingen kunnen worden. Bij een hoge dosis wordt je ademhaling soms oppervlakkig en kun je in je slaap adempauzes krijgen. Ook verwardheid, onrust, somberheid en hallucinaties zijn mogelijk, al verdwijnen die meestal als je stopt. Gebruik je codeïne langere tijd, dan kun je bovendien gevoeliger worden voor pijn: de pijn voelt erger, terwijl er aan de oorzaak niets is veranderd.

De sufheid die codeïne kan geven, wordt sterker als je er alcohol bij drinkt. Beide middelen remmen je hersenen af, waardoor je van de combinatie veel suffer wordt dan van elk middel apart. Nog gevaarlijker is codeïne samen met slaappillen of kalmeringsmiddelen zoals benzodiazepinen en Xanax. Je ademhaling kan dan zo traag worden dat je in coma raakt of overlijdt. Hetzelfde risico geldt voor gabapentine en pregabaline, medicijnen tegen zenuwpijn en epilepsie.

Autorijden en een drugstest

Ook zonder alcohol kan codeïne je zo slaperig en duizelig maken dat autorijden niet veilig is. Bij een speekseltest langs de weg geeft codeïne bovendien een positieve uitslag, wat kan leiden tot een boete of het verlies van je rijbewijs. Gebruik je codeïne op recept, vertel dat dan aan de agent: justitie kan in dat geval afzien van vervolging.

Ja, aan codeïne kun je verslaafd raken, net als aan andere opioïden zoals tramadol en oxycodon. Slik je het middel regelmatig, dan heb je na een tijd meer nodig voor hetzelfde effect: dat heet tolerantie. Daarnaast kan er lichamelijke afhankelijkheid ontstaan, waarbij je lichaam ontregeld raakt zodra je stopt. Bij een verslaving gaat het nog een stap verder: je blijft codeïne gebruiken, ook als je merkt dat het middel je schaadt.

Signalen van een verslaving aan codeïne

Neem je codeïne langer of vaker dan je arts heeft voorgeschreven, dan kan dat een eerste signaal van een verslaving zijn. Een ander signaal is dat je het middel niet meer alleen gebruikt voor de klacht waarvoor je het kreeg, maar ook om kalm te blijven of om te kunnen slapen. Heb je al een paar keer geprobeerd te stoppen en lukte dat niet, dan past ook dat in het beeld. Zo kan uit een korte kuur tegen pijn of hoest een medicijnverslaving groeien.

Herken je zulke signalen of gebruik je codeïne al 4 weken of langer? Stop dan niet in één keer. Bouw de dosis in overleg met je arts geleidelijk af. Stop je plotseling, dan kun je afkickverschijnselen krijgen, zoals:

• trillen
• zweten
• een snelle hartslag
• onrust en angst
• somberheid
• slecht slapen
• diarree
• spierkrampen

Afbouwen onder medisch toezicht

Lukt afbouwen thuis niet of slik je al lange tijd meer dan voorgeschreven, dan kan een detox nodig zijn. Je stopt dan onder medisch toezicht en krijgt medicijnen die de ontwenning opvangen. Een detox haalt de codeïne uit je lichaam, maar pakt niet aan waarom je het middel bleef gebruiken.

Een overdosis codeïne herken je in de eerste plaats aan een trage ademhaling, die soms pas uren na inname begint. Daarnaast word je suf of verward, worden je pupillen klein en zakken je bloeddruk en hartslag. In ernstige gevallen raak je buiten bewustzijn of krijg je een toeval. Bel bij deze signalen direct 112. Het tegengif naloxon, bekend als Narcan, heft de werking van codeïne op.

Lukt stoppen niet, dan kun je bij ons terecht voor een ambulante behandeling. Je blijft thuis wonen en komt 2 of 3 dagen per week naar een van onze locaties. We behandelen de verslaving en besteden aandacht aan de onderliggende problematiek, zoals stress, angst of somberheid. Na de behandeling werk je verder aan het voorkomen van terugval.

Als er meer speelt dan codeïne

Speelt er naast de verslaving een andere aandoening, zoals depressie, angststoornis of ADHD? Dan heet dat een dubbele diagnose. In de behandeling krijgt die aandoening ook aandacht, omdat daar een belangrijk deel van je herstel ligt. Hoe de verslaving en die aandoening bij jou samenhangen, bekijken we tijdens de intake.

Die intake is je eerste gesprek met een van onze zorgprofessionals. In het gesprek vertel je hoe lang en hoeveel codeïne je slikt en wat je zelf al hebt geprobeerd om te stoppen. Daarna kijken we welke behandeling bij jouw situatie past. De behandeling valt onder de vergoeding van de basisverzekering, al kan je eigen risico wel in rekening worden gebracht. Bel ons op 040-303 2626 en vertel hoe het nu gaat met je gebruik van codeïne.