Slaappillen

Slaappillen of slaaptabletten zijn medicijnen die je rustig en slaperig maken, zodat je sneller in slaap valt en beter doorslaapt. Je krijgt ze alleen op recept van een arts, als je tijdelijk slecht slaapt door een duidelijke oorzaak, zoals een ingrijpende gebeurtenis. Met een slaappil val je ongeveer twintig minuten sneller in slaap en slaap je tot zo'n vijftig minuten langer. Omdat de winst daarbij blijft, schrijft een arts een slaappil alleen voor een korte periode voor.

Dat je met een slaappil sneller in slaap valt, komt doordat een pil in je hersenen de werking van GABA versterkt. GABA is een stof die je zenuwcellen afremt: hoe sterker die werking, hoe rustiger en slaperiger je wordt. Zowel benzodiazepinen als Z-middelen, nieuwere slaappillen waarvan de naam met een Z begint, werken op deze manier. De slaap die je zo krijgt, is wel lichter dan gewone slaap. Je wordt 's nachts sneller wakker en staat minder uitgerust op.

Hoe lang werkt een slaappil?

Die afremmende werking begint binnen een halfuur tot een uur en houdt daarna zes tot acht uur aan. Neem een slaappil daarom pas vlak voor het slapengaan, als je ook meteen naar bed gaat. Slik je een pil midden in de nacht of laat op de avond, dan werkt het middel tot ver in de ochtend door. Ben je ouder of werkt je lever minder goed, dan breekt je lichaam het middel trager af en houdt de werking langer aan.

De meeste slaappillen op recept zijn benzodiazepinen of Z-middelen. Welke je krijgt, hangt onder meer af van je klacht: bij moeite met inslapen past een middel dat kort werkt, bij steeds wakker worden een middel dat langer werkt. Soms schrijft een arts een ander medicijn voor, dat eigenlijk voor een andere aandoening bedoeld is, maar waar je als bijwerking slaperig van wordt.

Benzodiazepinen en Z-middelen

Benzodiazepinen kalmeren, ontspannen je spieren en verminderen angst. Als slaappil krijg je een middel uit deze groep dat vooral op je slaap werkt, zoals temazepam of lormetazepam. Z-middelen, zoals zolpidem en zopiclon, zijn chemisch anders opgebouwd en werken korter dan de benzodiazepinen die je als slaappil krijgt.

Quetiapine als slaapmiddel

Naast deze twee groepen schrijven artsen soms quetiapine voor als slaapmiddel. Quetiapine is een antipsychoticum: een medicijn dat is goedgekeurd tegen psychoses, een ernstige depressie of bipolaire stoornis, waarbij je stemming wisselt tussen heel somber en overdreven opgewekt. Slaperigheid is bij quetiapine een bijwerking, maar juist daarom krijg je het soms in een lage dosis tegen slapeloosheid. Dat heet off-label voorschrijven: een arts schrijft een medicijn voor tegen een klacht waarvoor het niet is goedgekeurd. De Nederlandse richtlijnen raden quetiapine bij slapeloosheid af, omdat niet bewezen is dat het werkt. Ook een lage dosis kan gewichtstoename, een onregelmatige hartslag of hogere bloedsuiker geven. Slik je het langere tijd, dan kan stoppen bovendien ontwenningsklachten geven.

Wil je zonder recept iets om beter te slapen, dan kom je bij de apotheek of drogist uit bij melatonine of een kruidenmiddel als valeriaan. Slaappillen, zoals temazepam en zolpidem, mag een apotheek alleen meegeven als je een recept hebt. Toch zijn ze ook zonder recept te krijgen, bijvoorbeeld via familie, vrienden of webshops. In 2024 slikten ongeveer 480.000 volwassenen in Nederland slaap- of kalmeringsmiddelen zonder een recept van de arts.

Natuurlijke slaapmiddelen

Melatonine is een hormoon dat je lichaam zelf aanmaakt en dat je slaap-waakritme regelt. Daarom helpt melatonine als natuurlijk slaapmiddel, vooral als dat ritme verstoord is, bijvoorbeeld door een jetlag of nachtdiensten. Lig je wakker van stress, piekeren of pijn, dan is er onvoldoende bewijs dat melatonine werkt. Ook van valeriaan, een plantaardig middel dat je licht kalmeert, is niet aangetoond dat het slapeloosheid verhelpt.

Slaappillen zonder recept online

Webshops die echte slaappillen zonder recept verkopen, overtreden de Geneesmiddelenwet. Bestel je daar iets, dan weet je niet zeker wat er in een pil zit. Namaakpillen bevatten soms dezelfde stof in een andere dosis en soms een heel andere, sterkere stof. Daarnaast verkopen webshops designerbenzo's, stoffen die chemisch lijken op benzodiazepinen. Een voorbeeld is bromazolam; dat lijkt op Xanax. Omdat zulke stoffen in Nederland nooit als medicijn op de markt zijn geweest, is hun sterkte moeilijk in te schatten. Bij pijnstillers gaat het nog verder: in nep-oxycodon zitten soms nitazenen, opioïden die veel sterker zijn dan oxycodon zelf.

Ook een slaappil van de apotheek, in de dosis die je arts voorschrijft, heeft bijwerkingen. De bijwerkingen die het meest voorkomen, zijn slaperigheid en vermoeidheid overdag. Daarnaast kunnen je concentratie en geheugen achteruitgaan en reageer je trager. Omdat ook je coördinatie minder wordt, val je makkelijker, wat bij ouderen tot een botbreuk kan leiden. Bij sommige slaappillen krijg je nachtmerries of ga je in zeldzame gevallen slaapwandelen, zonder dat je je daar achteraf iets van herinnert.

Slaappillen met alcohol of andere middelen

Die bijwerkingen worden sterker als je er alcohol bij drinkt. Je wordt slaperiger, reageert nog trager en verliest sneller je evenwicht, omdat alcohol en benzodiazepinen elkaars effect op je hersenen versterken. Dat geldt ook de ochtend na een slaappil, zolang het middel nog in je lichaam werkt. Nog gevaarlijker is een slaappil samen met andere middelen die je hersenen afremmen, zoals codeïne en andere opioïde pijnstillers of de drug GHB. Samen kunnen ze je ademhaling zo vertragen dat je in levensgevaar komt. Ook alcohol als slaapmutsje werkt averechts: je valt er sneller door in slaap, maar slaapt de tweede helft van de nacht onrustiger.

Naast deze bijwerkingen loop je bij elke slaappil het risico dat je eraan gewend raakt. Slik je elke avond een pil, dan went je lichaam er binnen één tot twee weken aan. Dezelfde pil werkt dan minder goed en je hebt meer nodig voor hetzelfde effect: dat heet tolerantie. Na meer dan twee weken dagelijks gebruik is de kans groot dat je lichamelijk afhankelijk raakt, waardoor je lichaam het middel nodig heeft om te kunnen slapen. Daarnaast kun je geestelijk afhankelijk raken en durf je niet meer zonder pil naar bed. Het advies is daarom om een slaappil hooguit eens per drie nachten te nemen en bij de meeste middelen niet langer dan twee weken achter elkaar.

Waarom slapen zonder pil niet meer lukt

Die afhankelijkheid merk je zodra je stopt: na een aantal nachten achter elkaar kan de slapeloosheid dan een of twee nachten terugkomen. Dat heet ontwenningsslapeloosheid. Heb je maanden of jaren een slaappil geslikt, dan duurt die periode langer en grijp je sneller weer naar een pil. Zo kom je in een cirkel waarin een pil je slaapprobleem niet oplost, maar stoppen het tijdelijk erger maakt.

Signalen van een verslaving aan slaappillen

Een verslaving aan slaappillen is een vorm van medicijnverslaving. Je ziet die verslaving terug in hoe je gebruik verandert, bijvoorbeeld:

• een pil hoort al weken bij elke avond
• je slikt meer dan je arts heeft voorgeschreven
• je recept is steeds eerder op dan gepland
• als je recept op is, regel je slaappillen via anderen of online
• overdag ben je suf of vergeetachtig, maar het slikken gaat door

Hoe je veilig stopt met slaappillen, hangt af van hoe lang en hoeveel je slikt. Heb je ze een paar dagen gebruikt, dan kun je meestal in één keer stoppen. Slik je al meer dan twee weken elke dag een slaappil, dan is geleidelijk afbouwen nodig, omdat ineens stoppen dan heftige afkickverschijnselen kan geven. In het ergste geval krijg je een epileptische aanval: een toeval waarbij je het bewustzijn verliest en gaat schokken. Stop daarom niet op eigen houtje als je al langer slaappillen gebruikt.

Ontwenningsverschijnselen van slaappillen

Na langdurig gebruik heeft je lichaam meestal een paar weken nodig om te wennen aan nachten zonder pil, soms langer. In die periode kun je last krijgen van:

• angst en onrust
• prikkelbaarheid
• trillen
• zweten
• hartkloppingen
• duizeligheid
• misselijkheid
• hoofdpijn
• overgevoeligheid voor licht en geluid
• somberheid

Afbouwen onder medisch toezicht

Om die klachten zo klein mogelijk te houden, verlaag je bij afbouwen de dosis stap voor stap, in een tempo dat past bij hoe lang en hoeveel je slikt. Zo krijgt je lichaam de tijd om te wennen. Ben je lichamelijk afhankelijk, dan kan een detox nodig zijn: je bouwt dan af onder medisch toezicht, zodat zorgprofessionals je klachten in de gaten houden. Of dat bij jou nodig is, bekijken we bij CACN Verslavingszorg tijdens het intakegesprek, voordat de behandeling begint.

Met afbouwen haal je het middel uit je lichaam, maar de reden waarom je ooit een slaappil nam, is er dan nog. Daarom behandelen we bij CACN Verslavingszorg de verslaving en besteden we aandacht aan wat eronder ligt. Pas als duidelijk is waardoor je niet slaapt, kun je weer leren slapen zonder medicijnen.

Wat er onder slapeloosheid kan liggen

Slecht slapen hangt soms samen met stress of met een psychische aandoening, zoals angst, depressie, trauma of ADHD. Een slaappil drukt die klachten 's nachts even weg, maar overdag heb je er nog steeds last van en zodra je stopt, komen ze weer naar boven. Heb je naast de verslaving ook een psychische aandoening, dan heet dat een dubbele diagnose. Die aandoening krijgt dan ook aandacht in de behandeling, zodat je er niet opnieuw een pil voor nodig hebt.

Die behandeling is ambulant: je blijft thuis wonen en komt twee of drie dagen per week naar onze afkickkliniek in Eindhoven of Utrecht. Daar werk je in groepen en in individuele gesprekken met onze zorgprofessionals aan je gebruik, slaap en de klachten die je wakker houden. Omdat je na elke behandeldag gewoon thuis slaapt, oefen je wat je leert meteen in je eigen bed. De behandeling valt onder de vergoeding van de basisverzekering; wel kan je eigen risico in rekening worden gebracht. Bel 040-303 2626, dan bespreken we in een eerste gesprek hoe je stap voor stap van de slaappillen afkomt.