Dopamine

Dopamine is een neurotransmitter: een stof waarmee zenuwcellen in je hersenen signalen aan elkaar doorgeven. De naam is afgeleid van L-DOPA, de stof waaruit je lichaam dopamine maakt. In de volksmond heet dopamine weleens het gelukshormoon, maar dat klopt maar half. De stof zorgt vooral voor het verlangen naar een beloning en geeft je de zin om eropaf te gaan.

Die zin om ergens op af te gaan is maar een van de taken van dopamine. In je hersenen zorgt de stof er ook voor dat je soepel beweegt. Daarnaast speelt dopamine mee bij aandacht, concentratie en leren. Welke taak dopamine uitvoert, hangt af van de plek in je hersenen waar de stof vrijkomt.

Dopamine en bewegen

Voor bewegen komt de dopamine uit de substantia nigra, een klein gebied diep in je hersenen. Van daaruit gaat de stof naar de delen die je bewegingen regelen, zodat je kunt lopen, grijpen of schrijven zonder te haperen. Bij de ziekte van Parkinson sterven de cellen in de substantia nigra langzaam af, waardoor er te weinig dopamine overblijft. Het trillen, de stijfheid en het trage bewegen bij parkinson komen door dat tekort.

Dopamine, beloning en leren

Voor motivatie en beloning komt de dopamine uit een ander klein gebied in je middenhersenen: het ventrale tegmentum, het startpunt van je beloningssysteem. Heb je honger en zie je eten, dan stijgt je dopamine al voordat je de eerste hap neemt. Smaakt het beter dan je verwachtte? Dan komt er extra dopamine vrij en onthouden je hersenen wat je deed. Valt het tegen, dan daalt je dopamine en herhaal je dat gedrag minder snel. Op die manier leer je wat de moeite waard is.

Om al die taken te kunnen uitvoeren, maakt je lichaam dopamine zelf aan uit tyrosine. Dat is een aminozuur dat je binnenkrijgt via eiwitrijk eten, zoals vlees, vis, zuivel, eieren en peulvruchten. In een eerste stap zet je lichaam tyrosine om in L-DOPA, waarna het daar in een tweede stap dopamine van maakt. In je hersenen gebeurt dat in de substantia nigra en het ventrale tegmentum. Toch ontstaat het grootste deel van je dopamine buiten je hersenen, vooral in je darmen. Daar heeft de stof andere taken: in je nieren helpt dopamine bijvoorbeeld om overtollig zout af te voeren.

Waarom dopamine uit eten of een pil je hersenen niet bereikt

De dopamine uit je darmen komt nooit in je hersenen terecht. Rond je hersenen ligt namelijk een filter, de bloed-hersenbarrière, die bepaalt welke stoffen uit je bloed erin mogen. Dopamine komt daar niet doorheen, dus ook als eten of een pil dopamine bevat, verandert dat niets aan de dopamine in je hersenen. Daarom bevat het parkinsonmedicijn geen dopamine, maar levodopa, een andere naam voor L-DOPA. Die voorloper komt wel door de barrière en verandert pas in je hersenen in dopamine.

Het beloningssysteem dat je helpt leren, speelt ook de hoofdrol bij verslaving. Drugs verhogen de dopamine daarin veel sneller en sterker dan eten of seks. Hoe sneller een middel je hersenen bereikt, hoe sterker het effect: roken of spuiten geeft een hogere piek dan snuiven of slikken. Door die piek onthouden je hersenen het middel als iets wat je moet herhalen. Daaruit groeit het verlangen om opnieuw te gebruiken, ook als je dat eigenlijk niet wilt.

Hoe middelen je dopamine opdrijven

Normaal haalt een zenuwcel afgegeven dopamine direct weer terug, maar cocaïne blokkeert die terugweg, waardoor de dopamine blijft werken. Speed gaat een stap verder: het laat zenuwcellen hun voorraad dopamine in één keer lozen en remt ook de afbraak, zodat het effect langer aanhoudt dan bij cocaïne. Crystal meth is een vorm van amfetamine en werkt op dezelfde manier. Alcohol en cannabis verhogen je dopamine, maar minder sterk dan cocaïne en speed. Opioïden, zoals codeïne en oxycodon, werken via een omweg: ze remmen de zenuwcellen die de dopaminecellen normaal afremmen.

Gewenning: waarom je steeds meer nodig hebt

Krijgen je hersenen keer op keer zulke pieken te verwerken, dan passen ze zich aan. Ze geven zelf minder dopamine af en maken minder dopaminereceptoren aan: de ontvangers op zenuwcellen waar dopamine aan vastklikt. Daardoor heb je steeds meer van het middel nodig voor hetzelfde effect, terwijl lekker eten, afspreken met vrienden of een hobby je nauwelijks nog iets geven. Na elke piek volgt bovendien een dip die de craving voedt: het sterke verlangen naar nieuw gebruik.

Bestaat een dopamineverslaving?

Omdat dopamine zo’n grote rol speelt, gaat de term dopamineverslaving rond, vooral als het over telefoons en social media gaat. Verslaafd raken aan dopamine zelf kan alleen niet, want je lichaam maakt de stof pas aan als reactie op een middel, activiteit of de verwachting daarvan. Je raakt dus verslaafd aan dat middel of die activiteit. Bij een gedragsverslaving, zoals gokken of gamen, speelt hetzelfde leerproces als bij drugs, al zijn de pieken minder hoog. Merk je dat je zo’n gedrag niet meer kunt laten, ook als je dat wilt, dan is er sprake van verslavend gedrag.

Dat je hersenen minder dopamine afgeven, kan ook los van verslaving gebeuren. Dan heet het een dopaminetekort, al is dat geen officiële diagnose. Een eenvoudige test ervoor bestaat ook niet: een bloedtest meet alleen de dopamine in je bloed en zegt niets over wat er in je hersenen gebeurt.

Symptomen van een dopaminetekort

Een tekort aan dopamine herken je daarom aan je klachten. Die gaan vooral over zin, energie en plezier:

• weinig motivatie
• vermoeidheid
• moeite met concentreren
• je somber, prikkelbaar of angstig voelen
• geen plezier meer in dingen die je eerst leuk vond
• slecht slapen
• minder zin in seks

Dezelfde klachten passen ook bij een depressie of bij langdurig slaaptekort. Heb je ze, dan is een tekort aan dopamine dus niet automatisch de verklaring. Of er echt een tekort achter zit, hangt af van de oorzaak.

Oorzaken van een tekort aan dopamine

De bekendste oorzaak is parkinson, maar ook bij rusteloze benen en bij ADHD speelt een tekort aan dopamine een rol. Bij ADHD werkt de dopamineregeling in je hersenen anders. Daarom verhogen ADHD-medicijnen, zoals dexamfetamine, de dopamine. Ook langdurig gebruik van stimulerende middelen leidt tot een tekort, omdat je beloningssysteem na het stoppen tijd nodig heeft om te herstellen. In de eerste weken kun je je daardoor leeg en lusteloos voelen, als onderdeel van de afkickverschijnselen.

Een snelle manier om je dopamine zonder nadelen te verhogen, bestaat niet. Wat je wel kunt doen, is je lichaam geven wat het nodig heeft om zelf genoeg natuurlijke dopamine te maken en daar goed op te reageren. Dat begint bij genoeg eiwit, want daaruit haalt je lichaam tyrosine. Daarnaast telt je slaap mee: na één nacht zonder slaap reageren je hersenen al minder goed op dopamine.

Dopaminesupplementen en dopaminepillen

Dopaminesupplementen en dopaminepillen beloven je dopamine te verhogen, maar er zit geen dopamine in. Dat heeft ook geen zin, want dopamine uit een pil komt niet in je hersenen terecht. Meestal zit er tyrosine in, het aminozuur waaruit je lichaam zelf dopamine maakt of fluweelboon (Mucuna pruriens), een tropische plant. Ben je gezond, dan is niet aangetoond dat extra tyrosine je stemming of motivatie verbetert. Wel kan een tyrosinesupplement je korte tijd helpen om je te concentreren als je onder zware stress staat of slecht hebt geslapen.

Risico’s van fluweelboon

Fluweelboon werkt wel op je dopamine, omdat de boon van nature levodopa bevat. Dat is dezelfde stof als in het medicijn tegen parkinson, die in je hersenen verandert in dopamine. Een supplement met fluweelboon kan evenveel levodopa bevatten als de eerste dosis die een arts bij parkinson voorschrijft of zelfs meer. Daardoor kun je ook dezelfde bijwerkingen krijgen als van dat medicijn, zoals maag- en darmklachten, bewegingen die je niet zelf stuurt en psychische klachten. Hoeveel fluweelboon je veilig kunt gebruiken, is niet vast te stellen, omdat er te weinig over de plant bekend is. Ben je zwanger, geef je borstvoeding of heb je problemen met je lever of nieren, dan is fluweelboon af te raden.

Tegenover pillen die je dopamine moeten verhogen, staat een trend die het omgekeerde lijkt te beloven: de dopamine detox. Je ziet daarbij een tijd af van prikkels zoals je telefoon, social media, games of snacks. De Amerikaanse psycholoog die de methode bedacht, zegt zelf dat de naam niet letterlijk bedoeld is, want je dopamine daalt er niet door. Het idee komt uit de cognitieve gedragstherapie: je beperkt bewust gedrag dat steeds terugkomt en waar je last van hebt. Extreme versies, waarbij je ook contact, praten of eten vermijdt, hebben daar niets mee te maken. Wil je stoppen met porno, dan heet dezelfde aanpak een porno-detox.

Als een pauze niet lukt

Lukt zo’n pauze niet en grijp je steeds terug naar je telefoon, een gokapp of een middel, dan kan dat op een verslaving wijzen. Die los je niet op met een paar dagen zonder prikkels. Bij alcohol of GHB is in je eentje stoppen zelfs gevaarlijk, omdat je zware afkickverschijnselen kunt krijgen. Daar hoort een detox onder medisch toezicht bij.

Voor die detox en voor de behandeling daarna kun je bij CACN Verslavingszorg terecht, net als met een verslaving aan gedrag, zoals gokken of gamen. We behandelen de verslaving en besteden aandacht aan de onderliggende problematiek. Speelt er naast de verslaving ook ADHD, depressie, angst of stress, dan heet die combinatie een dubbele diagnose en krijgen ze allebei aandacht in de behandeling.

Zo ziet de behandeling eruit

Bij sommige middelen begin je met een detox onder medisch toezicht, zodat je lichaam veilig went aan het leven zonder het middel. Daarna volgt de ambulante behandeling: je blijft thuis wonen en komt twee tot drie dagen per week naar onze afkickkliniek. Na afloop helpt nazorg je in de periode waarin je beloningssysteem nog herstelt. De behandeling valt onder de vergoeding van de basisverzekering; wel kan je eigen risico in rekening worden gebracht. Bel 040-303 2626 en je krijgt direct een van onze zorgprofessionals aan de lijn. Samen kijk je naar wat nodig is om los te komen van het middel of gedrag dat je dopamine steeds zo hoog opdrijft.